افزایش فراوانی و شدت رویدادهای حدی اقلیمی (سیل و خشکسالی) بر مدیریت و کیفیت منابع آب نیز تأثیر می گذارد. در دوره های خشکسالی، ورود آلودگی های محیطی به منابع آب کمتر اتفاق می افتد و در طول دوره های سیلابی، مواد مغذی، آلاینده های سطحی و زباله های جامد بیشتری به رودخانه ها و دریاچه ها سرازیر می شوند. سرریز شدن و نشت از سیستمهای فاضلاب که میتواند باعث آلودگی و به خطر افتادن کیفیت منابع آب سالم شود نیز در زمان سیل، رایج است. افزایش میانگین دمای آبهای سطحی بر کیفیت شیمیایی آب تأثیر میگذارد و ممکن است باعث بروز مسائل ناگواری همچون شکوفایی جلبکی و باکتریایی شود. تغییر در دسترسی به آب برای زمین های دیم نیز اغلب یکی از عوامل مناقشات اجتماعی و منطقه ای به شمار می رود. اکوسیستم های سالم آب شیرین و مناطق مجاور آنها، از جمله دریاچه ها، تالاب ها، رودخانه ها و دشت های سیلابی آنها، می توانند به عنوان اسفنج طبیعی عمل کنند و حائلی در برابر سیل و طوفان باشند. بنابراین، مدیریت پایدار آب و اکوسیستم های آبی، بخش مهمی از راه حل تسکین و سازگاری با تغییرات اقلیمی است و فراتر از آن، به عنوان یک عنصر ضروری برای برآورده کردن سایر اهداف توسعه پایدار، از جمله کمک به ریشه کنی فقر و کمک به امنیت غذایی شناخته شده و یک عامل اساسی در ایجاد جوامع با ثبات و مرفه هستند .
در شرایطی که تقاضای روز افزون برای آب و انرژی وجود دارد، عدم قطعیت های هیدرولوژیکی نیز رو به افزایش است که باید با مطالعات فنی، روش ها و راهکارهای مناسبی برای رفع چالش های موجود ارائه گردد. از این رو با توجه به وضع موجود منابع آب و نتایج حاصل از تحقیقات و مطالعات مرتبط با تغییر اقلیم، برخی مطالعات شاخص از طرف شرکت آب منطقه ای گلستان تعریف و پیگیری شده اند تا با لحاظ تغییر اقلیم، تاب آوری بیشتری در تأمین آب میسر گردد. تاب آوری، مبتنی بر تفکر انعطاف پذیری و پایداری در شرایط عدم قطعیت، اختلالات و پویایی تغییرات است. یک نظام تاب آور می تواند تغییر، توسعه، نوآوری و سازمان دهی مجدد داشته باشد. نقطه مقابل تاب آوری ، آسیب پذیری است.
اقلیم بیان گر شرایط متوسط درازمدت عوامل جوی در یک محل معین، صرف نظر از لحظه وقوع آنها می باشد. در یک تعریف جامع می توان گفت که اقلیم مجموعه ای از عوامل فیزیکی، شیمیائی و بیولوژی است که وضعیت جوی یک منطقه را مشخص کرده و بر موجودات آن منطقه تأثیر می گذارد. از مهمترین پارامترهای جوی در بررسی تغییر اقلیم می توان به بارش و دما اشاره کرد. بر اساس مطالعات و تحقیقات موجود، تغییر اقلیم در استان گلستان، در برخی سالها موجب افزایش بارندگی و گسترش پهنه های اقلیمی مرطوب خواهد شد. همراهی تغییر اقلیم و تغییر کاربری اراضی به همراه مشخصات فیزیوگرافی حوضه های آبریز این استان (شیب زیاد و زمان تمرکز کوتاه) منجر به سیلابی شدن روند آبدهی رودخانه ها خواهد شد به طوری که سیلاب های بزرگی در سال های 1380، 1381، 1384، 1391 ثبت شده است. سیلاب بزرگ اسفند 1397 و فروردین 1398 نیز باعث خسارات و آبگرفتگی وسیعی در منطقه شد. سیلابی شدن رودخانه ها از یک طرف و روند افت شدید منابع آب زیرزمینی از طرف دیگر، راهنمایی برای سیاست گذاری مطالعات طرح های تامین آب استان گردید به طوری که به منظور تاب آوری بیشتر در شرایط تغییر اقلیم، برنامه ها و طرح های تأمین آب از سمت منابع آب زیرزمینی به سمت منابع آب سطحی و آب های نامتعارف تغییر می یابد و مطالعات فنی مناسبی نیز در این زمینه ها انجام شده که به اختصار می توان به مواد زیر اشاره کرد :
مطالعات طرح جامع آب شرب استان گلستان: به منظور اتخاذ سیاستهای یکپارچه در انتخاب راهکارهای کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت برای تأمین آب شرب شهرها و جوامع روستائی استان با افق طرح سال 1425 انجام شده که در مطالعات مذکور موضوعات هواشناسی، هیدرولوژی، زمین شناسی، جمعیت فعلی، نرخ رشد جمعیت، سرانه مصرف شهری و روستایی، منابع تأمین آب شرب و ... مورد توجه بوده و سازه های هیدرولیکی مورد نیاز مانند تصفیه خانه، ایستگاه پمپاژ و خطوط انتقال آب با رعایت الزامات زیست محیطی پیشنهاد شده است. با توجه به روند افت کمیت و کیفیت منابع آب زیرزمینی لازم است تا استفاده از منابع آب سطحی برای تاب آوری در تأمین آب شرب در شرایط تغییر اقلیم مورد توجه ویژه ای قرار گیرد. بر اساس طرح جامع، نیاز آب شرب گلستان در افق سال 1425 حدود 182 میلیون متر مکعب است که بر اساس مطالعات مذکور، مشخص شده است ظرفیت بهره برداری از منابع آب های زیرزمینی در افق طرح حدود 74 میلیون متر مکعب می باشد. بنابراین کمبود منابع آب شرب استان حدود 108 میلیون متر مکعب در سال می باشد. لذا در نظر است تا 72 میلیون متر مکعب از منابع آب های سطحی پس از احداث سدهای مورد نیاز و حدود 36 میلیون متر مکعب از طریق روش های دیگر (استفاده از آبهای نامتعارف از جمله شیرین سازی آب دریای خزر) تأمین گردد.
مطالعات احداث سدهای آب شرب: در استان گلستان 14 سد مخزنی در حال بهره برداری است که در حال حاضر فاقد کاربری آب شرب بوده و برای تأمین مصارف زیست محیطی، صنعت و کشاورزی مورد استفاده می باشند و به مدیریت سیلاب و کاهش اثرات آن نیز کمک می کنند. با توجه به مباحث پیشین و رویکرد استفاده از منابع آب سطحی برای تأمین بخشی از کمبود آب شرب استان، مطالعه و احداث سدهای آب شرب ضروری می باشد. بدین منظور مطالعه، احداث و بهینه سازی سدهای نرماب، قره چای رامیان و سد شصت کلاته مورد نظر قرار گرفت. احداث سامانه های آبرسانی و تصفیه خانه آب شرب نیز مورد توجه قرار گرفته و در مرحله مطالعات فنی است.
مطالعات بهینه سازی تخصیص منابع آب سدها با استفاده از مدل های هیدرو اقتصادی : تخصیص آب به تعیین سهم آب بخشهای مختلف مانند بخش کشاورزی، صنعت، شرب و ... از مقدار آب یک منبع گفته میشود. مدل های هیدرو اقتصادی از یک سو، پراکنش مکانی منابع آب، ارزش اقتصادی، سیاست های مدیریتی و زیر بنایی را در نظر می گیرد و از سوی دیگر تخصیص آب بین مصارف مختلف (شرب، صنعت، کشاورزی و محیط زیست) را در بعد زمان و مکان، با در نظر گرفتن محدودیت های فیزیکی، اقتصادی و زیست محیطی ، بهینه سازی می نماید. علاوه بر این، به عنوان یک ابزار سودمند در فرایند تصمیم سازی برای حل معضلات ناشی از اهداف متضاد ذینغعان به کار می روند و برای مطالعه چالش های متنوع مدیریت منابع آب از جمله تخصیص آب بین بخشی، سازگاری با تغییر اقلیم، مدیریت مخازن، همبست آب - غذا - انرژی و برنامه ریزی سرمایه گذاری، ارائه شده اند. سیستم ارزیابی و برنامه ریزی منابع آب با در نظر گرفتن معادلات بیلان آبی، خصوصیات مختلف حوضه آبریز، نقاط مصرف، جریان و انتقال آب و ... به شبیه سازی مولفه های چرخه هیدرولوژیکی در فرایند بارش - رواناب در سطح حوضه آبریز می پردازد. طراحی سیستم منابع آب و پیش پردازش داده ها از مقدمات اجرای این مدل ها می باشند. بررسی شرایط فعلی، سیاست های تخصیص آب بین بخشی و ارزیابی سناریوهای مدیریتی و توسعه ای، از دیگر مواردی می باشند که با استفاده صحیح از آن ها می توان با تخصیص بهینه منابع آب و در نظر گرفتن روابط اجتماعی – اقتصادی، مهندسی و زیست محیطی، منافع حاصله را افزایش داد. در سال های اخیر استفاده از این مدل ها به طور فزاینده ای در زمینه های مختلف مدیریت منابع آب مانند بهینه سازی الگوی کشت، شبیه سازی دقیق تر فرایندهای هیدرولوژیکی، برآورد نیاز آبیاری و تولید محصولات کشاورزی در سطح دشت ها و شبکه های آبیاری و زهکشی، تعیین سیمای بهینه طرحهای توسعه منابع آب در سطح حوضه آبریز، کاربرد داشته و در بسیاری از کشورها از جمله استرالیا، چین، اسپانیا، برزیل، آمریکا، مکزیک و... مورد استفاده قرار گرفته اند. در کشور ایران نیز تحقیقات و مطالعاتی در استان های مختلف انجام شده است که معمولا از مدل های منابع آب VENSIM، MODSIM و WEAP استفاده شده است. در مطالعات تخصیص منابع آب سدهای استان گلستان نیز از این مدل ها استفاده شده است و رویکرد کلی، اولویت دادن به تخصیص آب شرب و پس از آن محیط زیست، صنعت و کشاورزی بوده است. مطالعات مربوطه در سدهای نرماب، قره چای رامیان، کبودوال و شصت کلاته انجام شده است.
مطالعات استفاده از آبهای نامتعارف به منظور تأمین آب شرب: همان طور که پیشتر اشاره شد کمبود منابع آب شرب استان گلستان در افق سال 1425 حدود 108 میلیون متر مکعب می باشد که در صورت استفاده از منابع آب زیرزمینی و سطحی، همچنان حدود 36 میلیون متر مکعب کمبود آب شرب باقی خواهد ماند. لذا امکان استفاده از منابع آب های نامتعارف شامل نمک زدایی آب دریای خزر و استفاده از منابع آب شور و لب شور زیرزمینی مورد بررسی قرار گرفت. در مطالعات نمک زدایی آب دریا، مباحث زیست محیطی، نحوه آبگیری و تاسیسات دریایی، سیستم تصفیه آب، سامانه آبرسانی و خطوط انتقال و توزیع آب مورد بررسی قرار گرفته است. در مطالعات منابع آب شور و لب شور زیرزمینی نیز مباحث زیست محیطی، ملاحظات اجتماعی، بررسی کمی و کیفی منابع آب، طراحی آب شیرین کن و سامانه آبرسانی مورد توجه بوده است.
در مجموع ، با توجه به رشد جمعیت، تقاضای روز افزون مصرف آب و تغییرات اقلیمی لازم است تا با کمک بخش علمی، پژوهشی و دانشگاهی کشور و جامعه مهندسین مشاور، مطالعات کافی در زمینه های مختلف منابع آب از جمله برنامه ریزی، اقتصاد، مدیریت ریسک و بحران، فناوری های مورد نیاز، مباحث اجتماعی، ظرفیت سازی و مشارکت عمومی، حقوق آب، محیط زیست، رودخانه و سواحل، سد و شبکه و ... صورت گیرد و سناریوهای آینده پژوهی برای تعیین سیمای بهینه طرح ها و سیاست های توسعه منابع آب استان گلستان در شرایط تغییر اقلیم تدوین گردد و تاب آوری بیشتری در تأمین منابع آب شرب، محیط زیست، صنعت و کشاورزی فراهم گردد.
(ایرج حیدریان ، حسن فرازجو ، خاطره ربانی فر و محمد مهدی رادمهر
شرکت آب منطقه ای گلستان)
